İnsan Hakları Hukuku

İnsan hakları, bir devletin lütfu değil; her bireyin doğuştan sahip olduğu, dokunulamaz ve devredilemez haklardır. Bu hakların kamu gücü tarafından ihlal edilmesi halinde başvurulacak hukuki yollar, hukuk devletinin en önemli güvencelerindendir. Bu yazıda; insan hakları hukukunun kapsamını, korunan temel hakları, Anayasa Mahkemesi ile AİHM'e bireysel başvuru sürecini ve haklarınızı korumanın yollarını bir avukatın kaleminden, sade ve anlaşılır bir dille ele alıyoruz.

İnsan Hakları Hukuku Nedir?

İnsan hakları hukuku, bireyin insan olmasından kaynaklanan temel hak ve özgürlüklerini, özellikle devlet ve kamu gücü karşısında güvence altına alan hukuk dalıdır. Bu haklar evrensel, dokunulamaz ve devredilemez niteliktedir. Amacı, kamu gücünü kullanan kişi ve kurumların keyfi müdahalelerine karşı bireyi korumaktır.

Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne 1954 yılında taraf olmuştur. 2004 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle, Türkiye'nin taraf olduğu temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmelere kanunların üzerinde bir değer atfedilmiştir. Bu gelişmelerin son halkası ise 2012 yılında uygulamaya giren Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu olmuştur.

İnsan Haklarının Temel İlkeleri

İnsan hakları belirli temel ilkeler üzerine kuruludur. Bu ilkeler, hakların gerçek anlamda korunmasının teminatıdır:

• Evrensellik: İnsan hakları, ırk, din, dil, cinsiyet ayrımı gözetmeksizin herkese aittir.
• Devredilemezlik: Kişi bu haklarından vazgeçemez veya bunları başkasına devredemez.
• Bölünmezlik: Haklar bir bütündür; birinin ihlali diğerlerini de zayıflatır.
• Eşitlik ve ayrımcılık yasağı: Herkes haklar bakımından eşittir.

Anayasa ve AİHS ile Korunan Haklar

Bireysel başvuruya konu olabilecek haklar, hem Anayasa'da hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde birlikte güvence altına alınmış olmalıdır. Başlıca korunan temel haklar şunlardır:

Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, 23 Eylül 2012 tarihinde hukuk sistemimize girmiş, olağanüstü bir hak arama yoludur. Temel hak ve özgürlükleri kamu gücünün işlem, eylem ya da ihmali nedeniyle ihlal edilen bireyler, diğer başvuru yollarını tükettikten sonra bu yola başvurabilir.

Bu yolla Anayasa Mahkemesi, yalnızca norm denetimi yapan bir kurum olmaktan çıkıp, bireylerin somut mağduriyetlerine müdahale edebilen aktif bir yargı mercii haline gelmiştir. Bireysel başvuru; ceza, idare ve medeni hukuk gibi pek çok alandaki uyuşmazlıklardan doğabilir.

Bireysel Başvurunun Şartları

Bireysel başvuru, ikincil nitelikte bir yol olduğundan belirli şartlara bağlanmıştır. Başvurunun kabul edilebilmesi için:

Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Dernek, vakıf ve sendika gibi özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlali gerekçesiyle başvurabilir. Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar başvuruda bulunamaz.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)

Türkiye, AİHM'e bireysel başvuru hakkını 1987'de, mahkemenin zorunlu yargı yetkisini ise 1990'da kabul etmiştir. AİHM, ulusal düzeydeki yolların yetersiz kaldığı hallerde başvurulan uluslararası bir yargı merciidir.

Önemli bir kural şudur: Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, AİHM'e gitmeden önce tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yoludur. Yani kural olarak, önce iç hukuk yolları ve Anayasa Mahkemesi başvurusu tamamlanmadan doğrudan AİHM'e başvurulamaz.

Bireysel Başvuruya Konu Olan İhlaller

Uygulamada Anayasa Mahkemesi'ne en sık taşınan ihlaller, kişi özgürlüğü ve adil yargılanma hakkıyla ilgilidir. Tutuklama tedbiri, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlali nedeniyle en çok bireysel başvuruya konu olan işlemlerden biridir.

Bunun yanında; makul sürede yargılanma hakkının ihlali, ifade özgürlüğüne yönelik müdahaleler, mülkiyet hakkının ihlali ve kötü muamele yasağının ihlali de sık karşılaşılan başvuru konularıdır. Anayasa Mahkemesi, bu incelemelerinde AİHM içtihatlarıyla uyumlu bir yaklaşım benimser.

Başvuru Sonucu ve İhlalin Giderilmesi

Anayasa Mahkemesi, kamu işlemiyle bir temel hakkın ihlal edildiğini tespit ederse, bu ihlalin giderilmesi için çeşitli kararlar verebilir:

• Yeniden yargılama: İhlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde, ilgili mahkemede yeniden yargılama yapılmasına hükmedebilir.
• Tazminat: Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa, başvurucu lehine uygun bir tazminata hükmedebilir.
• Genel mahkemeye yönlendirme: Uygun hallerde dava açılması yolunu gösterebilir.

Anayasa Mahkemesi ayrıca, hak ihlalinin ağır sonuçlar doğuracağı durumlarda, başvurucunun talebiyle veya kendiliğinden geçici tedbir kararı da verebilir.

İnsan Hakları Avukatının Rolü

Bireysel başvuru, hem usul hem de içerik bakımından son derece teknik bir alandır. İç hukuk yollarının doğru tüketilmesi, başvuru süresinin kaçırılmaması ve ihlalin hem Anayasa hem de AİHS dayanaklarıyla ortaya konması gerekir. Bu nedenle başvurunun bir avukat tarafından hazırlanması, sürecin etkin işlemesi açısından büyük önem taşır.

Bir insan hakları avukatı; ihlal iddiasını hukuki dayanaklarıyla kurar, başvuru dilekçesini AİHM içtihatları ışığında hazırlar, süreleri titizlikle takip eder ve gerektiğinde geçici tedbir talebinde bulunur. Böylece başvurucunun etkili bir hukuki korumaya erişimi sağlanmış olur.

Sıkça Sorulan Sorular